Ymgyrchydd atal caethwasiaeth i’w hanrhydeddu gyda phlac glas


16.10.2020

Mae Jessie Donaldson o Abertawe a frwydrodd yn ddewr yn erbyn caethwasiaeth yn America 170 o flynyddoedd yn ôl i’w hanrhydeddu gan ei dinas enedigol.

Swansea woman Jessie Donaldson who bravely fought slavery in America around 170 years ago is to be honoured by her home city.

Bydd plac glas yn cael ei godi tu allan i adeilad Dinefwr Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant (YDDS).

Teithiodd Jessie i Ohio yn y 1850au i weithredu tŷ diogel, gan wynebu perygl dirwyon a dedfryd o garchar am gynnig cysgod a lle diogel i gaethweision wrth iddynt geisio dianc rhag taleithiau’r de i ogledd America.

Meddai Robert Francis-Davies, Aelod Cabinet Cyngor Abertawe dros fuddsoddi, adfywio a thwristiaeth: “Roedd Jessie Donaldson yn ddynes anhygoel o Abertawe ac mae’n iawn fod y ddinas yn dathlu ei bywyd a’i chyflawniadau.

“Daw enwebiadau ar gyfer placiau glas gan y cyhoedd felly mae hyn yn dangos bod cryn barch ati o hyd.

“Mae’n addas ein bod yn cyhoeddi plac glas Jessie’r mis yma – Mis Hanes Pobl Dduon. Rwy’n edrych ymlaen at weld y plac yn cael ei ddadorchuddio yn y misoedd i ddod.”

Cafodd yr enwebiad hwn ar gyfer plac glas ei gyflwyno i’r cyngor gan yr Athro Jen Wilson, hanesydd diwylliannol, a sylfaenydd Tretadaeth Jazz Cymru sydd wedi’i lleoli yng Nghanolfan Dylan Thomas yn rhan o’r Drindod Dewi Sant.

Meddai’r Athro Wilson, sydd wedi ymchwilio i fywyd Jessie dros lawer o flynyddoedd: “Yn 57 oed, gadawodd Jessie Donaldson Abertawe i ddechrau bywyd eithiradol o wleidyddiaeth ryngwladol ar raddfa fawr, a’i thŷ ar lannau’r afon Ohio oedd y trydydd tŷ diogel Cymreig ar gyfer caethweision ar ffo. Ffrindiau Jessie yn y mudiad atal caethwasiaeth oedd Frederick Douglass, caethwas a ryddhawyd, caethweision ar ffo Ellen a William Craft, yr ymgyrchydd tanllyd William Lloyd Garrison, a Harriet Beecher Stowe awdur Uncle Tom’s Cabin. Trwy gydol Rhyfel Sifil America gweithiodd Jessie ochr yn ochr â’i ffrindiau yn galluogi i ffoaduriaid o’r planhigfeydd groesi’r afon i geisio rhyddid. Dychwelodd Jessie i Abertawe yn 1866.”

Meddai’r Athro Ian Walsh, Profost Y Drindod Dewi Sant Abertawe: “Rydym wrth ein bodd bod ymdrechion eithriadol Jessie wedi cael eu cydnabod fel hyn. Hefyd, mae’n deyrnged i ymchwil diflino’r Athro Wilson wrth ddatgelu’r stori ysbrydoledig hwn o ymrwymiad anhunanol i gyfiawnder a rhyddid.”

Mae llyfr yr Athro Wilson ‘Freedom Music: Wales, Emancipation and Jazz 1850-1950’ yn adrodd hanes Jessie yn mudo i Cincinnati yn ei 50au a helpu caethweision oedd yn dianc yn ystod Rhyfel Sifil America. Dros flynyddoedd olynol ymwelodd corau a bandiau o gaethweision a ryddhawyd ag Abertawe i berfformio caneuon ymgyrchu diddymwyr, emynau negroaidd a cherddoriaeth gospel.

Ganed Jessie yn 1799, yn ferch i gyfreithiwr, Samuel Heineken, a Jennet oedd ei mam. Roedd yn byw mewn tŷ teras tri llawr yn Dynevor Place, Abertawe, am 41 blynedd gyda’i chwaer Mary a’i brawd Samuel.

Yn y 1820au agorodd ysgol yn Stryd y Gwynt.

Yn 41 oed yn 1840 priododd Jessie Francis Donaldson. Sefydlasant eu cartref mewn tŷ teras tri llawr yn Grove Place lle buont yn byw am 16 blynedd.

Yn 1854 mudodd y cwpl i Cincinnati a buont yn byw yno trwy gydol Rhyfel Sifil America (1861-65) a ddechreuodd yn bennaf o ganlyniad i’r ddadl ynghylch caethwasiaeth. Roeddynt yn rhedeg tŷ diogel ar gyfer caethweision ar ffo; roedd yn rhan o’r rhwydwaith dianc ‘Underground Railroad’ enwog.

Dychwelodd y cwpl i Abertawe yn 1866 a buont yn byw am gyfnod byr yn 2 Phillips Parade cyn symud i Ael-y-Bryn, Sgeti. Bu farw Jessie yn 1889.

Y bwriad yw i’r plac glas er anrhydedd iddi gael ei roi ar Adeilad Dinefwr Y Drindod Dewi Sant ger cartref cyntaf Jessie ac fe fydd yn cael ei ddadorchuddio’n gynnar y flwyddyn nesaf.

This blue plaque nomination was submitted to the council by Swansea cultural historian Professor Jen Wilson, founder of Jazz Heritage Wales which is based in the city’s Dylan Thomas Centre as part of UWTSD.

Nodyn i'r Golygydd

 

Lluniau

  • Jessie Donaldson, diddymwr caethwasiaeth.
  • Jen Wilson Abertawe gyda’i llyfr ‘Freedom Music: Wales, Emancipation and Jazz 1850-1950 sy’n cynnwys stori Jessie Donaldson.

 

Gwybodaeth Bellach

Rebecca Davies

Swyddog Gweithredol Cysylltiadau â’r Wasg a’r Cyfryngau

Executive Press and Media Relations Officer

Cyfathrebu Corfforaethol a Chysylltiadau Cyhoeddus

Corporate Communications and PR

Mobile: 07384 467071

Email: Rebecca.Davies@uwtsd.ac.uk